11 · Het web als graaf: opslag, analyse en weergave

Onderzoeksagent R11 · 24 september 2026 · regie: agent B · alleen onderzoek, niets in de app gewijzigd

Hoe er gemeten is. Op deze Mac (16 kernen, Node 26.9; de server met Node 24 is niet gemeten). De testgraaf: de 21.476 echte BAG-adressen uit server/data/wijk/ met straat, wijk en bouwdecennium, plus synthetisch 40 knopen en 60 kanten per huis (Sanne heeft er 46 en 60). Samen 0,88 miljoen knopen en 1,33 miljoen kanten. Bundels: esbuild 0.28.2 geminificeerd, daarna gzip -9. De scripts staan in de scratchpad. Wat niet gemeten is, heet schatting.

1 · Samenvatting in tien regels

1. Blijf bij node:sqlite. Op stadsschaal antwoordt het in 0,1 tot 3 ms op wat een bezoeker vraagt.
2. De graaf is een afgeleide van relaties, tafel en registers, in twee lagen. De stenen (huis, straat, wijk, bron, jaar, naamgever) mogen vrij geanalyseerd worden; de mensen (jij, zinnen, fans) alleen opgeteld en met k ≥ 5.
3. LadybugDB, de opvolger van het in oktober 2025 gearchiveerde Kuzu, is jong en zwaarder (740 tegen 130 MB) en heeft geen musl-bouw voor Alpine in de lijst. Dat is iets voor later.
4. Neo4j en Memgraph geven Cypher en algoritmen, maar ook een tweede plek om persoonsgegevens te wissen. Neo4j's weergave (NVL) mag niet met Community.
5. RDF (Oxigraph) hoort aan de rand: voor import en voor een latere Linked Data-export. Het gebruikte 1,9 GB voor 1,33 miljoen triples.
6. Weergave: het huis-web blijft d3-force op eigen canvas, de stad krijgt Sigma.js (37 kB, MIT), later komt @cosmos.gl/graph (MIT). Cosmograph zelf is CC-BY-NC.
7. Supersexy én begrijpelijk: klein beginnen, plaats die iets betekent, beweging alleen voor wat verandert, en elke lijn leesbaar als zin.
8. Drie beelden: de stad als sterrenhemel, vier zoomniveaus, en een verhaalpad dat Carmen voorleest.
9. Elke nuttige analyse lukt in SQL en JavaScript. "Lijkt op" kost 0,7 ms per huis, Louvain op 343 straten 2 ms.
10. Zaterdag alleen uitbreidingen van het bestaande scherm, de stadsgraaf over twee weken, en een graafdatabase pas bij een meetbare aanleiding.

2 · Opslag en analyse

Tussen (a) en (b) verschillen de ego-tellingen iets, doordat drukke knopen anders worden overgeslagen; het gaat om de orde van grootte. DuckDB met DuckPGQ is een tussenvorm, maar het is een community-extensie in ontwikkeling en we hebben hem niet nodig.

Advies met fasering

• Nu, tot en met 26 september. Niets nieuws opslaan: de graaf blijft een projectie die bij elk verzoek wordt opgebouwd. Hoogstens een route GET /api/stad/web die alleen leest, bij het opstarten opgebouwd uit de wijkbestanden en straat-maten (zoals lib/wijk.mjs).
• Over twee weken. Migratie 0003-web.sql met de tabellen knoop en kant. Elke rij krijgt laag (steen of mens), huis_id (om te kunnen wissen), bron, sinds en tot. De tabellen zijn WITHOUT ROWID, met indexen op (van, soort) en (naar, soort), zoals in de meting.
  • Gedeelde knopen krijgen vaste id's: straat:<slak>|<plaats>, wijk:<buurtcode>, bron:bag, jaar:1910, naamgever:<Wikidata-QID>. Knopen van één huis komen onder huis:<id>/…. jij, fans en carmen worden nooit gedeeld.
  • Schrijven gebeurt in meldWebVeranderd: per huis alles wissen en opnieuw schrijven, in één transactie. De bron van waarheid blijft waar hij is, dus magKlinken, verbergen en "wis alles" blijven op één plek.
  • Drukke knopen worden nooit doorlopen (bron:BAG alleen al raakt 64.428 kanten).
  • Analyses draaien als nachtjob in een worker en eindigen als tabellen, zodat een route alleen hoeft te lezen.
• Later, alleen met een meetbare aanleiding. Denk aan een p95 boven 100 ms, ad-hoc Cypher voor een analist, embeddings op structuur, of meer dan ~30 miljoen kanten (schatting: het stenen skelet van heel Nederland). Dan eerst LadybugDB als zijspoor dat alleen leest en alleen de stenenlaag bevat (op een glibc-basis). De mensenlaag gaat er nooit in.

3 · Weergave

Om hun licentie vallen ook af: Neo4j NVL (volgens LICENSE.txt in het npm-pakket alleen voor Aura of commercieel Neo4j) en deepscatter, de motor van Nomic Atlas (CC BY-NC-SA).

Advies

• Deze week: het eigen canvas houden, met twee toevoegingen zonder nieuwe afhankelijkheid. Een afspeelknop laat het web groeien in de volgorde van sinds en wanneer (zoals de time-lapse in Obsidian). Een verhaalpad-stand dimt de rest met --web-dim.
• Over twee weken: Sigma.js voor de stad, met de lay-out vooraf berekend op de server. Wikidata Graph Builder draait op onze stack (Svelte, Vite, Canvas met workers) met duizenden knopen.
• Later: @cosmos.gl/graph voor alle adressen. 3D hoogstens één keer, als podiummoment.

4 · Drie beeldideeën

Wat werkt: klein beginnen en uitvouwen (Kumu: de hele kaart in één keer overweldigt), dimmen in plaats van verbergen (showcase), een tijdschuif als verhaalstap (Flourish) en één boodschap per beeld (The Pudding). Daarbij onze eigen regels: goud alleen als haarlijn voor een band met jou (MASTER §10), papier voor wat je leest (§9), nachtblauw voor de kamer (§11).

A · De stad als sterrenhemel

• Wat je ziet: een nachtblauw doek met 21.476 adressen als lichtjes op hun echte plek; straten als dunne sterrenbeelden; tien wijknamen in kapitalen. Een tijdschuif van 1869 tot nu laat de stad decennium voor decennium oplichten. Jouw huis en je droomhuizen krijgen een gouden ring, rijmende huizen inkt.
• Wat je doet: door de tijd schuiven. Een straat aantikken opent een passe-partout met haar maten en haar straatfeit, met de bron in de onderrand.
• Wat het bewijst: de hele stad uit open bronnen, niet 21 demohuizen.
• Wat het kost: Canvas 2D voor stilstand, Sigma of cosmos.gl voor animatie. Opus, 1–2 dagen.
• Grens: nooit laten zien welke adressen een gebruiker hebben.

B · Vier zoomniveaus

• Wat je ziet: stad (tien wijken), wijk (straten, met rijmgroepen als zachte vlakken), straat (huizen per bouwjaar) en huis (het bestaande web). Elk niveau heeft hoogstens ~50 knopen, in een passe-partout met onderschrift ("Wittevrouwen · 2.977 adressen · BAG").
• Wat je doet: inzoomen brengt je een niveau dieper, niet alleen dichterbij.
• Wat het bewijst: één model op vier schalen; het weerbericht is dezelfde graaf, opgeteld.
• Wat het kost: Opus, 2–3 dagen, na de opslagstap.

C · Verhaalpad

• Wat je ziet: een route als huis → 1910 → jaarweetje → straat → naamgever → wijk. Alleen het pad staat in volle inkt. Per kant zegt het huis of Carmen één zin, en die zin staat gedrukt in de onderrand.
• Wat je doet: een van drie paden kiezen, of zelf twee knopen aanwijzen.
• Wat het bewijst: "Anderen kennen de dingen. Wij kennen wat ertussen zit."
• Wat het kost: kies(), de camerarit, HuisStem en de werkwoorden bestaan al. Opus, een halve tot één dag. Alleen wat magKlinken toestaat, klinkt.

5 · Analyses die iets opleveren

Aanbod en vraag. Aan de aanbodkant is genoeg: van de 343 straten hebben er 133 ochtendzon, 245 water binnen 100 m, 147 zijn rustig en 146 hebben een park binnen 150 m. De vraagkant is in de demo te dun voor k ≥ 5, dus we beginnen per wijk (v3 §13). Een graafdatabase helpt pas bij patronen van wisselende lengte, embeddings op structuur, of data groter dan het geheugen.

6 · Podium

• Live groeien bestaat al (SSE-event web). De risico's zijn stilte, te veel tegelijk en te kleine letters. Daartegen: een wachtrij met één knoop per --web-vlucht, de afspeelknop als terugval, en labels van minstens 28 px met hoogstens 12 tegelijk (vuistregel, niet gemeten op een projector).
• De stadsgraaf van de demohuizen is dun: de seed heeft 21 huizen. Gebruik de stenen-stad als achtergrond, met de demowebben als enige verlichting, op straatniveau. Wittevrouwensingel 84 bestaat echt in de BAG.
• Het verhaalpad loopt volgens een script, met een vaste camera en een video als reserve.

Hoe je een hairball voorkomt (zie Grooming the hairball):

1. Teken opgetelde kanten, per knoop hoogstens de 5 sterkste.
2. Maak een drukke knoop een plek in de kantlijn in plaats van een knoop.
3. Geef vaste posities of een vooraf berekende lay-out.
4. Gebruik semantische zoom.
5. Dim wat buiten de keuze valt in plaats van het te verbergen.
6. Toon hoogstens ~150 knopen per beeld (vuistregel).

7 · Plan op agent-niveau

Prijzen per miljoen tokens (Anthropic, juni 2026): Opus 5 $5 in / $25 uit (Opus 5.5 $4/$20), Sonnet 5 $2/$10, Haiku 4.5 $1/$5; cache lezen ≈ een tiende daarvan. Met een aangenomen koers van $1 ≈ €0,90 kost een agentuur naar schatting €8–15 met Opus, €3–6 met Sonnet en €1–3 met Haiku.

Opgeteld: nu €50–105, over twee weken €150–340, later €155–300. E wil sinds 24 september doe-werk door Opus; voor stap 5, 7 en 8 is dat ongeveer 2,5 keer zo duur.

8 · Wat we niet moeten doen

• Geen Neo4j- of Memgraph-container naast de app. Dat is een tweede bron van waarheid en een tweede plek om te wissen, zonder zichtbaar verschil.
• Niet gebruiken: Kuzu (gearchiveerd), @cosmograph/* (CC-BY-NC), deepscatter en NVL (licentie). LadybugDB nog niet in productie. Gephi Lite (GPL-3) niet inbouwen.
• Geen mensen in de gedeelde graaf: geen jij over huizen heen, geen tellingen onder k = 5, geen fanlijst, geen huisnummers van anderen, geen ranglijst van huizen (D6).
• De graaf wordt geen hoofdscherm voor bewoners. Brainstorm 09 wil geen netwerkplaatje in de app. Voor de bewoner is er het sterrenbeeld: hoogstens negen sterren en in rust geen lijnen (12 §1.6).
• Geen gefaakte groei in de demo en geen 3D als hoofdvorm.
• Geen hex-kleuren in componenten. Lees de tokens bij het opstarten, zoals webgraaf.js al doet.

Bronnen. Kuzu naar Ladybug · Neo4j GDS, grenzen · Neo4j in Docker · NVL · Memgraph, geheugen · Memgraph, licentie · Oxigraph JS · node:sqlite · cosmos.gl v3 · Sigma · G6 · 3d-force-graph · deck.gl-community · Gephi Lite · deepscatter